З прыходам вясны мы аднавілі нашы вандроўкі па маланаселеных вёсках раёна. Калісьці гэтыя месцы бурлілі жыццём: у кожным доме чуўся дзіцячы смех, а сельскія вуліцы былі ажыўленымі. З першымі прамянямі сонца жыхары спяшаліся на фермы і палі, займаліся гаспадаркай, і жыццё цякло сваёй чаргой.

Сёння там пануе іншае, больш памяркоўнае жыццё. Але гэта ўсё роўна жыццё. Вёскі жывуць, пакуль у іх ёсць людзі. Бо менавіта яны захавальнікі гісторыі і традыцый.

Гэтым разам наш шлях ляжаў у вёску Лозкі, што знаходзіцца ў Зеляноцкім сельсавеце. Вёску, якую ў 1942 годзе спасцігла страшная трагедыя і якую па праву можна назваць сястрой Хатыні. Але пра ўсё па парадку.

З гісторыі

Вёска Лозкі, размешчаная ў 22 кіламетрах на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Калінкавічы, мае простую планіроўку: адна галоўная вуліца, выцягнутая з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, да якой з захаду прымыкае кароткая бакавая вуліца. Дамы тут драўляныя, сядзібнага тыпу, стаяць паабапал дарогі.

Першыя ўпамінанні пра Лозкі адносяцца да XIX стагоддзя, калі вёска ўваходзіла ў склад Рэчыцкага павета Мінскай губерні. У 1879 годзе яна ўваходзіла ў склад Аўцюковіцкага царкоўнага прыхода, а ў 1908 годзе адзначана як вёска ў Аўцюцевіцкай воласці.

У савецкі перыяд Лозкі сталі цэнтрам Лозкаўскага сельсавета, які ў розны час уваходзіў у склад Васілевіцкай, Рэчыцкай і Гомельскай акруг. У 1931 годзе быў арганізаваны калгас «Герой працы».

У 1940 годзе ў вёсцы налічвалася 125 двароў і пражывала 480 чалавек.

Трагічная старонка гісторыі вёскі – 22 ліпеня 1942 года. У адплату за партызанскую дыверсію на чыгунцы, якая адбылася 12 ліпеня, карнікі абрынулі свой гнеў на мірных жыхароў. Вёска, размешчаная ля самай чыгункі, падвергнулася абстрэлу з бронецягніка. Затым людзей выгналі з дамоў. Каля 50 мужчын і падлеткаў былі вывезены ў Рубанікі пад Васілевічамі, дзе большасць з іх расстралялі.

Астатніх жыхароў сагналі ў тры хаты.

Двум дзяўчатам удалося схавацца ў бульбяным полі і стаць сведкамі жахлівай расправы. Яны бачылі, як фашысты закалацілі дзверы дамоў, аблілі іх бензінам і падпалілі. З палаючых хат даносіліся крыкі людзей.

Дзяўчаты бачылі, як з агню выскачыў Павел Малашчанка, але яго тут жа схапілі паліцаі і кінулі назад у полымя. У агні загінула ўся яго сям’я – жонка і пяцёра дзяцей.

Кацярына Жарало, якая вярнулася з поля з сынам Іванам, убачыла, як палае яе хата, дзе засталіся трое маленькіх дзяцей. Паліцаі кінулі ў полымя і яе.

З астатніх хат немцы і паліцаі вынеслі усё больш-менш цэннае, а затым падпалілі. Згарэла ўся вёска.

Так вёска Лозкі раздзяліла лёс многіх населеных пунктаў Беларусі, спаленых разам з жыхарамі. Па дадзеным ў агні загінулі 238 чалавек, уключаючы дзяцей. Вядома, што ў знішчэнні жыхароў Лозак удзельнічалі Нахаўскія і Васілевіцкія паліцаі.

Сярод тых, хто выжыў, былі дзве дзяўчыны, якія хаваліся ў бульбе, і хлопчык з сям’і Малашчанка, ён уцёк з расстрэльнай групы.

Пасля вызвалення раёна жыхары пачалі аднаўляць вёску. На месцы спаленых дамоў, дзе загінулі людзі, ніхто не будаваўся. Там засталіся тры пагорка, на якіх пазней ўсталявалі помнік.

Вёска Лозкі ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «Хатынь» як адноўленая.

34 жыхара вёскі загінулі на фронце.

Жыхары Лозак доўга гаілі раны, нанесеныя вайной. Адраджэнне вёскі стала агульнай справай для ўсіх, хто застаўся ў жывых.

Паводле перапісу 1959 года, у Лозках пражывала 330 чалавек. Вёска ўваходзіла ў склад калгаса «Рассвет». У 1969 годзе на магіле ахвяр фашызму быў усталяваны помнік – скульптура жанчыны ў жалобе.

Жыхары Лозак працавалі ў калгасе і на чыгунцы. У 1999 годзе ў Лозках налічвалася 54 двары і пражываў 81 жыхар. Працавалі крама, лясніцтва.

У 2004 годзе ў вёсцы было 37 гаспадарак і 53 жыхары. У 2022 годзе ў 12 хатах пражывала 15 чалавек.

Сёлета Нахаўскі сельскі савет быў рэарганізаваны і разам з населенымі пунктамі ўвайшоў у склад Зеляноцкага сельсавета. Сёння ў Лозках, паводле інфармацыі старшыні сельвыканкама Вікторыі Скіданенкі, пастаянна пражывае чатыры чалавекі.

У летні час, калі прыязджаюць у бацькоўскія хаты дачнікі, вёска крыху ажывае.

Блізкасць да чыгункі і зручнае транспартнае паведамленне робяць Лозкі прывабнымі для гараджан, якія жадаюць набыць тут хаты пад дачы. Прыгожая прырода і лес, поўны грыбоў і ягад, дадаюць вёсцы прывабнасці.

Два разы на тыдзень сюды прыязджае аўталаўка, арганізавана дастаўка пошты.

Родная хата тут трымае

– Былі б грошы, а купляць ёсць што. Усё нам прывозяць. Можна не трымаць курэй і кароў, – кажа старэйшая вяскоўка Марыя Кулінушкіна.

Па пашпарту жанчына з 1940 года, але на самой справе яна на некалькі гадоў маладзейшая. – Пасля вайны абы як запісвалі ў дакументы. Маці казала, што я нарадзілася у 1943 годзе. Запісалі 1940 год. Хай будзе так, як запісалі, так запісалі.

Бацька Марыі Рыгораўны Рыгор Барысенка быў прызваны ў Чырвоную Армію ў студзені 1944 года. А ўжо ў верасні здзейсніў подзвіг – будучы параненым пры фарсіраванні ракі Охне на тэрыторыі Эстоніі не пакінуў поля бою, пакуль не выканаў баявога задання па навядзенні лініі сувязі і адначасова вынес з поля параненага разведчыка, за што быў узнагароджаны медалём «За баявыя заслугі».

Яго жонка Марыя з пяццю дзецьмі ў гэты час жыла ў Ладыжыне.

– Маці была родам з Лозак, а бацька з Боруска. Яшчэ да вайны яны пераехалі ў Ладыжын. Бацька быў добрым цесляром, будаваў дамы ў Калінкавічах, – расказвае Марыя Рыгораўна. – У самым канцы вайны маці захварэла на тыф і памерла. Нас забралі ў дзіцячы дом. Мяне наогул паспелі забраць у сям’ю. Калі бацька прыйшоў з вайны, ён нас адшукаў і забраў дадому. Потым ён ажаніўся з удавой, у якой быў сын. Пасяліліся мы ў Ладыжыне. Марфа Мікалаеўна добра да нас ставілася, не крыўдзіла. А ў 50-х гадах бацькі вырашылі пераехаць ў Лозкі. Людзі ўжо адбудавалі свае хаты. Пабудавалі хату і мы. У вёсцы было шмат дзяцей. Была школа-чатырохгодка, клуб, крама, ферма.

Я працавала на ўніверсальнай базе, жыла ў Калінкавічах на кватэры. На танцах і сустрэла свайго мужа – кубанскага казака Валерыя Кулінушкіна. Ён служыў тэрміновую службу ў Бабровічах. Пераехалі спачатку да яго на радзіму, а потым вярнуліся сюды. Тут у Лозках ён і памёр.

Марыя Кулінушкіна працавала білетным касірам на станцыі Лозкі. Трымала калісьці вялікую гаспадарку. Цяпер у яе толькі кот Цімашок і сабачка Шурык. Нават ад курэй адмовілася, кажа лес побач, драпежнікі ў хлявы наведваюцца. Вунь Шурык на трох лапах ходзіць: змяя неяк укусіла.

Марыя Рыгораўна нарадзіла траіх дзяцей, сёння ў яе восем унукаў і пяць праўнукаў. Дзеці пра яе не забываюць, наведваюць, дапамагаюць. Дачка Маргарыта жыве ў Гомелі, Галіна ў Аўцюках. Сын Андрэй, на жаль, ужо памёр.

– Дачка да сябе кліча, але я не згаджаюся. Родная хата мяне тут трымае. Ды і сілы пакуль ёсць, магу сама пра сябе клапаціцца. Я яшчэ і ў лес хаджу, лісічкі здаю. Кветкамі займаюся. Улетку тут будзе весялей. Хутка прыедуць мае сяброўкі-дачніцы з Гомеля і Мінска, будзе, з кім словам перакінуцца.

Ціхая гавань для былога фельчара

Ва ўзросце 70 гадоў у Лозкі прыехаў новы жыхар. Удавец Ян Турэцкі купіў тут дом з калодзежам ў двары напрыканцы мінулага года. Раней ён жыў у невялічкай вёсцы Вусаў Лельчыцкага раёна.

У 1986 годзе насельніцтва Вусава падлегла адсяленню, людзям прыйшлося пакінуць нажытыя месцы. У вёсцы засталіся нямногія. У іх ліку і Ян Анатольевіч.

Надыйшоў той час, калі ён застаўся ў вёсцы зусім адзін. Пачаў шукаў варыянты, куды пераехаць. Абраў Лозкі. Разважыў, што тут прыгожыя, ціхія, спакойныя мясціны, а галоўнае, ёсць чыгуначная станцыя, можна зручна даехаць да райцэнтра. А што вёска маланаселеная, так ён да такога прывык.

Пераехаў Ян Турэцкі разам з гаспадаркай – казой, курамі. Тут яшчэ дакупіў коз. Зараз іх у гаспадара тры. У кожнай ёсць мянушка – Васілёк, Лана, Малышка.

Пры размове адчуваецца, што Ян Анатольевіч чалавек вельмі добры і пазітыўны. Не дзіва, ён некалькі дзясяткаў гадоў адпрацаваў фельчарам у брыгадзе хуткай дапамогі. Давялося яму працаваць і ў Хойніцкім раёне адразу пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС. У свой час Ян Турэцкі скончыў Кіеўскае медвучылішча.

У Лозках Ян Анатольевіч усяго некалькі месяцаў, але ўжо паспеў пасябраваць з маладымі суседзямі-дачнікамі – мужам і жонкай-калінкавічанамі Віцем і Ірай. Яны яму дапамагаюць у вырашэнні самых розных пытанняў.

– Збіраюся паступова навесці парадак у двары, агарод пасадзіць. Увогуле, жыць. А для гэтага трэба працаваць. Гарэлкі не прызнаю, гэта не мой стыль. Лепш на гэтыя грошы нешта смачнае купіць, – з усмешкай кажа Ян Турэцкі. – А вось курыць – куру. Расаду тытуню вунь пасадзіў, на цыгарэтах буду эканоміць (смяецца).

Закаранелы халасцяк

Яшчэ адзін карэнны жыхар Лозак, так сказаць, апошні з магікан – Пётр Малашчанка.

Калі да яго хаты пад’ехала машына, Пётр Несцеравіч, не чакаючы, накіраваўся да брамкі. У іх ціхай, малалюднай вёсцы любое з’яўленне новага чалавека або транспартнага сродку – падзея, якая прываблівае ўвагу.

Пасля прывітання і знаёмства 72-гадовы Пётр Малашчанка падзяліўся, што апошнія гады зімуе ў горадзе, а з надыходам вясны вяртаецца ў родныя мясціны. Тут ён займаецца гаспадаркай: трымае курэй, апрацоўвае агарод. Бульба ўжо пасаджана. А яшчэ Пётр Несцеравіч захапляецца тэхнікай. У яго ёсць мапед Motoland Альфа і веласіпед, з якімі ён з задавальненнем важдаецца.

Яго жыццё непарыўна звязана з гэтым месцам: тут ён нарадзіўся і працаваў да выхаду на заслужаны адпачынак. Трыццаць восем гадоў Пётр Малашчанка быў лесніком у Галявіцкім лясніцтве, ведае кожны куток мясцовага лесу. Улетку ён часта адпраўляецца туды за грыбамі.

Калі размова зайшла пра сямейнае становішча, пенсіянер удакладніў, што ён закаранелы халасцяк.

Сёстры-украінкі

Непадалёку ад Пятра Малашчанка жывуць дзве сястры – украінкі, “хахлушкі”, як называюць жанчын мясцовыя. Хаця старэйшую з сясцёр 82-гадовую Марыю Данільчук можна ўжо лічыць карэннай жыхаркай Лозак. Яна жыве ў вёсцы больш за сорак гадоў. Замуж сюды пайшла.

На жаль, Марыі Аляксандраўны не было ў той дзень дома: паехала ў горад. У хаце была малодшая з сясцёр,72-гадовая Ганна Кріклыва.

Вось ужо дзесяць гадоў Ганна Аляксандраўна жыве ўдалечыні ад роднай Вінніцкай вобласці. Прычынай яе пераезду стала вайна, якая прымусіла яе шукаць прытулак у сястры. Але ж сэрца яе засталося там, з роднымі і сынам, якія працягваюць жыць ва Украіне.

Да пенсіі Ганна Аляксандраўна працавала загадчыцай аддзела ва ўнівермагу. Гледзячы на тое, што сёння адбываецца ў свеце, яна з горыччу прызнаецца:

–Дадому вельмі хочацца, але нельга. Страшна ўявіць, што і ў наш час людзі ваююць.

Ганна Кріклыва ведае гісторыю Лозак і гэтыя словы яна прамаўляе са слязамі на вачах. Жанчына адмовілася ад таго, каб яе фатаграфавалі.

***

Вось і ўсе жыхары Лозак. Вёскі, якая ў гады Вялікай Айчыннай вайны падзяліла трагічны лёс Хатыні. Яна была спалена дашчэнту, але паўстала з попелу.

Прыйшла вясна, і жыццё ў Лозках набірае сілу. Мясцовыя жыхары займаюцца сваімі звычайнымі справамі. Да іх далучаюцца і дачнікі – добраўпарадкоўваюць свае падворкі, займаюцца агародамі і садамі.

Лозкі працягваюць жыць, захоўваючы памяць пра мінулае і з надзеяй гледзячы ў будучыню.